CHÀO MỪNG ĐẠI HỘI ĐẠI BIỂU ĐOÀN TNCS HỒ CHÍ MINH TOÀN QUỐC LẦN THỨ X, NHIỆM KỲ 2012 - 2017

Một số Gút dây cơ bản và thông dụng


Phần I: TỔNG QUAN VỀ BỘ MÔN GÚT DÂY

 

1. Nguồn gốc ra đời:

Xuất phát từ nhu cầu thực tế  trong các hoạt động sản xuất, công việc hằng ngày con người đã sử dụng dây để sáng tạo ra các cách thắt khác nhau. Dần dà theo thời gian kinh nghiệm được bồi bổ nâng cao cộng với việc được ghi chép con người đã tích lũy được số vốn kiến thức, từ đó bộ môn gút ra đời.

Nguồn gốc của bộ môn gút bắt nguồn từ cuộc sống cho nên tính phong phú của nó lại có thừa. Cho đến tận ngày nay tuy con người đã có rất nhiều các kỹ thuật khác thay thế nhưng gút dây vẫn là một phương tiện đắc dụng. Cùng với sự phát triển của xã hội, một bộ phận gút dây đã không còn được sử dụng hoặc hạn chế sử dụng do tính kém chuẩn mực của nó, số khác được nâng lên tầm nghệ thuật do nét đẹp tinh tế tiềm tàng của nó.

2. Gút dây trong GĐPT:

Gút dây là một bộ môn quan trọng trong hoạt động chuyên môn  của GĐPT. Đây bộ môn căn bản của nhiều hoạt động chuyên môn khác như thủ công trại, lều trại… Xét về mặt Ngũ Minh, gút được liệt vào hàng Công Xảo Minh. Gọi là Công Xảo Minh tất nhiên có thể xem đó như là một nghề. Về mặt lý luận gút không có một có một lý thuyết xuyên suốt rõ ràng nhưng sử dụng gút hoàn toàn có thể được xem là một nghệ thuật.

Sở dĩ GĐPT phát triển bộ môn gút là bởi nhận thấy được tác dụng nhiều mặt của bộ môn gút.

Một là học gút có thể giúp phát triển sự khéo léo của đôi bàn tay.

Hai là ra đời trên nền tảng sáng tạo từ kinh nghiệm nên gút giúp đoàn sinh phát huy khả năng sáng tạo.

Ba là bồi bổ óc thẫm mỹ.

Bốn là đào luyện cho đoàn sinh khả năng tháo vát, ứng dụng trong cuộc sống trại mạc đầy thú vị.

Theo kinh nghiệm, mỗi đoàn sinh nếu biết cách sử dụng (tức là hiểu rõ công dụng, ứng dụng và có thể ứng dụng thực tế) khoảng 10 gút căn bản là có thể hoàn thành 70 – 80% những công việc cần đến gút. Người biết sử dụng khoảng 20 gút có thể xem là giỏi, từ 30 đến 50 gút là rất hiếm gặp.

3. Một số khái niệm căn bản:

a. Tên gút: Có nhiều cách để đặt tên gút có thể nói là phức tạp, thông thường người ta dùng tên ngành nghề, tên công dụng, ứng dụng hoặc hình dáng gút cá biệt người ta dùng tên người (gút Lỗ Ban) hoặc tên vùng đất, dân tộc sáng tạo để đặt tên (gút Mường). Ngoài ra người ta cũng có thể đặt tên gút bằng cách lấy tên gút gốc cộng với đặc điểm riêng của gút được phát triển (gút ghế kép, gút ghế cứu hỏa, ghế anh, chịu kép…)

Tên gọi là quy ước mà quy ước do con người đặt ra tùy theo quan điểm cách nhìn mà mỗi vùng miền có cách đặt tên khác nhau đôi khi còn trái ngược nhau (ví dụ gút handcuff tức cái còng nhưng người Việt gọi là gút hoa hồng). Do không có một lý thuyết xuyên suốt nên không thể phân định đâu là tên gọi chính xác, ta đành chấp nhận một cách tương đối một gút có nhiều cách gọi. Vì lý do này cách chính xác nhất phân biệt gút là bằng công dụng và ứng dụng.

b. Thể loại: hay (phân loại) tất cả các sự sắp xếp chỉ là tương đối tùy vào mục đích sắp xếp. Nhưng thông thường người ta sắp xếp theo ứng dụng vì nó phổ biến, trực quan và dễ dàng hơn cả. Ngay vả việc phân loại theo ứng dụng cũng hết sức khó khăn do mỗi gút có một công dụng nhưng có nhiều ứng dụng trong nhiều lĩnh vực sản xuất đời sống khác nhau. Ví dụ gút thợ dệt, sở dĩ có tên này là do người thợ dệt hay dùng nó để nối chỉ tuy vậy nó cũng được ứng dụng đan các loại lưới như lưới đánh cá.

Ở đây dựa vào yêu cầu thực tế sinh hoạt GĐPT tôi phân loại các loại gút thành 8 loại dựa theo công dụng như sau:

1. Nối

2. Buộc – Treo – Kéo

3. Đầu dây (bện, chầu dây, vấn)

4. Thâu ngắn

5. Cấp cứu – Thoát hiểm

6. Ghép tháp

7. Đan – Trang trí

8. Khác

c. Công dụng: Mỗi gút chỉ có một công dụng duy nhất, rất khó để giải thích công dụng một cách chính xác rõ ràng nhưng ta có thể hiểu được định nghĩa công dụng thông qua đặc tính duy nhất và phổ quát của nó.

Lấy gút thợ dệt ở trên làm ví dụ, gút thợ dệt có công dụng là nối hai đầu sợi dây không cùng kích thước nhưng có rất nhiều ứng dụng khác nhau trong ngành dệt, đan lưới, lều trại, cấp cứu… Ví dụ khác gút thòng lọng tuy rất phổ biến trong đời sống, sản xuất nhưng ít người biết công dụng của nó là tạo một vòng dây không cố định.

Có người có rằng công dụng là ứng dụng đầu tiên, hay ứng dụng phổ biến thuần túy hơn cả. Cách giải thích này không phải là không có lý, nó dễ hiểu mô tả được đặc tính duy nhất nhưng không phải ánh được tính phổ quát của công dụng.

Để hiểu rõ thêm về công dụng chúng ta tìm hiểu khải niệm ứng dụng.

d. Ứng dụng: mỗi gút có rất nhiều ứng dụng khác nhau, những biến thể của nó lại càng có nhiều ứng dụng hơn nữa. Ứng dụng là cách viết tắt của ứng đối và sử dụng, hiểu nôm na là sử dụng tùy theo từng trường hợp cụ thể. Đi từ công dụng đến ứng dụng là đi từ cái chung đến cái riêng, từ lý thuyết đến kinh nghiệm, và từ giáo khoa đến thực tế.

Khi gút được được sử dụng tùy ứng dụng sẽ có cách làm khác nhau, những cách này có thể được gọi là biến cách.

e. Biến thể: Sử dụng gút đến một mức độ ta sẽ thấy các gút dường như có liên quan với nhau, những gút có liên quan với nhau tạo thành bộ hoặc nhánh… Mỗi nhánh có một gút gốc và những biến thể của nó.

Một biến thể của gút là một gút xuất phát từ gút gốc được gia cố, thêm thắt cho chắc chắn hoặc tiện lợi hơn tùy vào mục đích sử dụng cụ thể.

Trên lý thuyết một gút và biến thể của nó công dụng phải giống nhau. Thực tế đôi khi công dụng của chúng cũng có khác biệt nhỏ, trường hợp này ta không thể phân biệt đâu là gút gốc đâu là biến thể. Ví dụ gút thợ dệt và gút dẹp, công dụng của gút thợ dệt là nối hai đầu dây không cùng kích thước, công dụng gút dẹp là nối hai đầu dây cùng kích thước. Về cách làm 2 gút này tuy có khác biệt nhưng về nguyên lý cấu tạo thì ta không thể nói gút nào là biến thể của gút nào.

 

Phần II: MỘT SỐ GÚT DÂY CƠ BẢN

 

Nút đơn (Overhand Knot)

 

- Công dụng: không cho đầu dây chui qua lỗ nhỏ. Dùng làm điểm tựa để kéo một vật.

 

- Nút đơn khá chặt theo ý nghĩa khó tháo ra. Nó nên được dùng khi có ý định sử dụng thường trực vì một khi xiết chặt thì khó tháo ra. Nó được dùng để tránh một đầu dây thừng bị bung ra hoặc sử dụng để làm nút chặn trên sợi dây, thí dụ như làm nút chặn dùng trong dây kéo nước giếng.
 

 

Nút đôi

 

 

Công dụng giống nút đơn như chắc chắn hơn

 

 

 

Nút dẹt (Reef knot - Square knot) và các nút tương tự

 

 

 

1. Nút Dẹt (Reef knot hay Square knot):
- Là nút dây thông dụng, dùng để nối 2 đầu dây có tiết diện bằng nhau.

- Ứng dụng dùng buộc hàng, buộc dây giày, là nút kết thúc dây băng cứu thương.

2. Nút Bò (Granny knot):
- Được phát hiện là do các làm sai của nút dẹt, khi làm xong 2 đầu dây chỉa ra như sừng bò.
- Ứng dụng: buộc hàng, làm hàng rào kẽm gai.

3. Nút Dẹp (hay nút Chống trộm - Thief knot):
- Có lẽ do tên gọi của nút này theo tiếng anh (Thief) nên khi qua tiếng Việt là "Dẹp" chăng?!
- Nút này không chắc chắn như nút dẹt.
- Truyền thuyết kể rằng các thủy thủ thường hay dùng nút chống trộm để buộc chặt một cái túi mà bên trong có chứa đồ đạc của họ. Nếu như một thủy thủ khác tháo túi này ra lục lọi bên trong thì có khả năng rất lớn tên ăn trộm này sẽ buộc cái túi này lại bằng nút được sử dụng phổ biến hơn, đó là nút dẹt hay còn gọi là nút kép. Đây là bằng chứng có người đã lục lọi bên trong túi đồ và như thế đó là tên của nút dây này.

4. Nút Thất bại (Grief knot):

 

 

Nút Thòng lọng (Noose knot)

 

 


- Thuộc loại nút buộc treo. Dùng để siết một vật.
- Ứng dụng: bắt súc vật, neo dây, ứng dụng trong dựng lều...



1. Nút Thòng lọng kép:

 

 

 


2. Thòng lọng Phi châu:

 

 

 

 

Nút thuyền chài (clove hitch)

 

 



Nút thuyền chài hay còn gọi là nút quai chèo là do công dụng dùng neo thuyền vào bờ.

Ứng dụng trong dựng lều và là nút bắt đầu của các nút tháp cây.

 

 

 

Nút Sơn ca (Lark's head hay Cow hitch)

 

 

1. Nút sơn ca (Lark's head hitch hay Cow hitch)
- Có nơi còn gọi là nút Đầu chim sơn ca.
- Là loại nút dùng buộc treo. Công dụng là treo một vật lên xà ngang.
- Ứng dụng: làm xích đu, kéo treo bó củi, dựng côt cờ, buộc dây thun, trang trí đan móc, hay làm lắc tay bằng dây...



2. Nút Sơn ca kép:
- Nút Sơn ca kép này nhằm làm cho nút chắc chắn hơn.

 

 

 

 

Nút Ghế đơn (Bowline Knot)

 

 

Nút ghế đơn hay nút thòng lọng không xiết (bowline) là một nút dây khi tạo ra sẽ cho một vòng tròn cố định (xem hình), thường dùng khi buộc dây thừng quanh vào người hay vật mà không sợ vòng dây tuột và xiết chặt vào.
Công dụng:
- Làm một vòng tròn cố định ở đầu một sợi dây mà không sợ vòng dây bị chạy tuột lên hay xuống
- Dùng để kéo người từ dưới thấp lên.
- Ném cho người sắp chìm dưới nước để kéo họ vào.
- Làm dây an toàn khi leo núi hay làm việc trên cao.

Cách làm nút Ghế đơn bằng 1 tay

 

 

Nút chân chó (Sheepshank knot)

 

 

Nút chân chó (sheepshank) là một loại nút dây dùng để rút ngắn một dây thừng hoặc thâu gọn phần dây chùng.

 

 

 

 

Công dụng:
- Nút chân chó có thể dùng để làm ngắn dây lại và duy trì độ chắc chắn khi kéo giãn hay lấp một chỗ sờn trên dây.
- Nút này rất là tiện lợi nếu ta không muốn phải cắt dây ngắn lại.
- Nút chân chó có thể dùng để căng buộc tải trọng vào xe tải, toa xe kéo và các sử dụng khác cho thuyền buồm.

 

 

 

Nút thợ dệt (sheet bend)

 

 

1. Nút thợ dệt:
- Nút thợ dệt (sheet bend, becket bend, weaver's knot và weaver's hitch) là một loại nút dây dùng nối dây có tiết diện không bằng nhau.
- Ứng dụng trong nối dây khi dựng lều, đan lưới.


2. Nút thợ dệt kép:
- Ngoài ra, để chắc chắn hơn ta có thể sử dụng nút Thợ dệt kép với cách thêm một vòng dây.

 

 

Nút Nối chỉ câu (Fisherman's knot)

 

 

1. Nút Nối chỉ câu (Fisherman's knot)

- Dùng để nối 2 đầu dây câu (dây cước), dây trơn láng.
- Có thể ứng dụng làm kéo màn sân khấu

 

 

2. Nút Nối chỉ câu đôi (Double Fisherman's knot)

- Tương tự nút Nối chỉ câu nhưng chắc chắn hơn do vòng thêm 1 vòng.

 

 

Nút số 8 (figure-of-eight knot)

 

 

 

- Công dụng: làm nút ở đầu dây. Ứng dụng dùng làm thang dây.

 

 

Nút kéo gỗ (Timber hitch)

 

 

Dùng để buộc dây vào cọc, nút này chắc và cũng tương đối dễ thực hiện, dễ tháo gỡ.
Nó cũng có thể là bắt đầu của nút tháp cây chữ X.

 

 

- Dùng để kéo gỗ, chức năng xiết như nút thòng lọng.

 

- Ứng dụng dùng để kéo khúc gỗ, mắc võng hay làm dây phơi.

 

 

Nút chạy (Taut Line Hitch)

 

 

Dùng để tăng giảm lều.
Ưu điểm được dùng cho những đoạn dây ngắn và không thể làm nút bồ câu được.

Lưu ý: các vòng dây càng nhiều sẽ tạo ma sát lớn và như thế sẽ chắc chắn hơn, nhưng tối đa cũng không nên quá 10 vòng.

 

 

 

Nút bồ câu (Trucker's hitch knot)

 

 

Dùng để tăng giảm dây. Cách làm là dùng 1 nút thòng lọng ở giữa dây tạo thành 1 vòng dây (có thể thay thế bằng nút mỏ chim), một đầu neo và 1 đầu móc vào đầu neo khác, xỏ đầu dây neo thứ 2 vào vòng dây vừa tạo và kéo tăng giảm về hướng mình, kết thúc bằng nút đơn.

Sử dụng trong dựng lều, giăng dây, buộc siết.

 

 

 

Phần III: MỘT SỐ GÚT DÂY THÔNG DỤNG

 

 

 

1. GÚT CHỊU ĐƠN

 

 

- Không cho một đầu dây chui qua một lỗ nhỏ.

 

- Dùng làm điểm tựa để kéo một vật.

 

 

 

2. GÚT CHỊU KÉP

 

 

- Công dụng giống nút chịu đơn nhưng chắc chắn hơn

 

 

 

3. GÚT MỎ CHIM

 

 

 

 

- Dùng để nối thật nhanh 2 đầu dây mềm. Rất chắc chắn nhưng khó tháo

 

4. THỢ DỆT KHÓA SỐNG

 

 

 

 

5. NỐI CHỈ CÂU KHÓA SỐNG

 

 

 

 

 

 

6. CARICK ĐƠN

 

 

 

 

 

 

7. CARICK KÉP

 

 

 

 

- Dùng để nối 2 đầu dây bằng nhau

 

8. GÚT THÁP THẲNG

 

 

 

 

- Dùng để nối dài cây, nối 2 đoạn cây thẳng

 

 

 

 

9. GÚT THÁP NGANG CHỮ THẬP

 

 

 

 

 

 

- Dùng để tháp ngang hai cây gỗ lớn vào với nhau trong công tác làm cầu, làm nhà, thủ công trại… (nhớ là khởi đầu và kết thúc bằng nút QUAI CHÈO)

 

 

 

10. GÚT GHÉP CHẠC BA

 

 

 

 

 

 

- Dùng để chụm đầu ba cây lại thành một hình tháp